15/08/2026
Արծափի ճակատամարտը. ինչպես մի փոքր բերդ դարձավ արաբական զորքի գերեզմանը ․․․
Հայկական միջնադարյան պատմության մեջ կան դրվագներ, որոնք երբեք չեն դառնում այնպիսի հայտնի, ինչպիսին են Ավարայրը կամ Ձիրավին , բայց որոնց , ուշադիր նայելիս, ոչ պակաս դրամատիկ են ու ոչ պակաս խոսուն՝ հասկանալու համար, թե ինչպիսի դիմադրողականությամբ էր օժտված վաղ միջնադարի հայությունը։
Յոթերորդ դարի կեսերին Հայաստանն արդեն ապրում էր արաբական արշավանքների ամենադաժան փուլերից մեկը։ 622 թվականին Մուհամեդի օրոք արաբական ցեղերի միավորումից հետո ծնունդ էր առել Արաբական խալիֆայությունը՝ մի նոր ուժ, որը զարմանալի արագությամբ սկսեց տարածվել Մերձավոր Արևելքում։ Հայաստանը, որ դեռ Բյուզանդիայի ու Սասանյան Իրանի միջև երկարատև պատերազմներից հյուծված էր, հայտնվեց այս նոր, ագրեսիվ ուժի ճանապարհին։
647 թվականին Հայաստան ներխուժեց Օսման և Օկբա զորավարների գլխավորած արաբական բանակը։ Սկզբում նրանք ասպատակեցին Հայոց Միջնաշխարհը՝ երկրի կենտրոնական շրջանները, ապա իրենց ասպատակող արշավանքը շարունակեցին դեպի Վասպուրականի Հարք գավառ։ Այստեղ, սակայն, նրանց սպասում էր առաջին անակնկալը. արաբները անհաջողությամբ փորձեցին պաշարել նախ Հերևան, ապա Որդսպու բերդերը։ Երկու դեպքում էլ բերդապահ ուժերը կարողացան հետ մղել հարձակումները, և արաբական բանակը ստիպված եղավ շարունակել իր շարժը՝ առանց այս կարևոր հենակետերը գրավելու։
Հաջորդը եղավ Կոգովիտ գավառի Արծափ բերդը, որը գտնվում էր Արծափաքար լեռան ստորոտին, Չինգլի լեռնանցքի մոտակայքում՝ ռազմավարական կարևոր ճանապարհների խաչմերուկում։ Բերդն արդեն դարեր շարունակ հայտնի էր որպես ամուր ամրություն, և արաբները, ըստ երևույթին, հուսով էին, որ այս անգամ իրենց հաջողությունը կժպտա։ Բայց Արծափում ևս նրանց սպասում էին նոր անհաջողություններ. բերդապահ ուժերն ու տեղի բնակչությունը կատաղի դիմադրություն ցույց տվեցին, և ուղիղ գրոհով բերդը գրավելու փորձերը ձախողվեցին։ Հատկանշական է, թե որքան համառ էր այս պաշարումը. արաբները ստիպված էին կրկնել իրենց փորձերը, ինչը ցույց է տալիս, թե որքան կարևոր էին համարում Արծափի գրավումը՝ ամենայն հավանականությամբ որպես ճանապարհ դեպի հետագա նվաճումներ Հայկական լեռնաշխարհում։
Ուշադրության արժանի է, որ որոշ աղբյուրների համաձայն, արաբները ի վերջո կարողացան ինչ-որ կերպ ներթափանցել բերդի ներսը, կամ գտնելով գաղտնի ստորգետնյա ճանապարհ, կամ արագ գրոհով խախտելով պաշտպանության մի հատված։ Բնակչությունը հայտնվեց ամենածանր վտանգի առջև. արաբական զինվորները պատրաստ էին ընդհանուր կոտորածի, և թվում էր, թե Արծափի ողբերգությունն այլևս անխուսափելի է։
Հենց այս պահին տեղի ունեցավ ամբողջ պատմության ամենադրամատիկ շրջադարձը։ Հայոց իշխան Թեոդորոս Ռշտունին, ով այդ ժամանակների ամենափորձառու ու ամենահեղինակավոր հայ ռազմական ղեկավարներից էր, թույլ չտվեց, որ այս սպանդը կատարվի։ Նա իր վեց հարյուր հոգանոց զորաջոկատով անմիջապես շարժվեց դեպի Արծափ։ Ժամանելով տեղ՝ նա անակնկալի բերեց հակառակորդին և կայծակնային հարվածով հետ գրավեց բերդը։ Այս մեկ գործողությամբ նա փրկեց Արծափի ողջ բնակչությանը՝ նրանց արդեն սպասվող կոտորածից։
Բայց Թեոդորոս Ռշտունու ռազմական տաղանդն ընդամենը սկիզբն էր։ Հետ գրավելով բերդը՝ նա ոչ միայն վերացրեց անմիջական սպառնալիքը, այլև ստեղծեց մի իրավիճակ, որում ամբողջ արաբական բանակը հայտնվեց ծուղակի մեջ։ Ինչպես հաճախ է լինում, երբ հարձակվող ուժը հանկարծակի հայտնվում է անակնկալ, կազմակերպված հակահարվածի առաջ, հատկապես երբ նախկինում արդեն կրել էր մի քանի անհաջողություններ (Հերևանում, Որդսպուում և հենց Արծափում), արաբական զորքի մարտունակությունը կտրուկ ընկավ։
Արդյունքը եղավ ամբողջական ջախջախում. Հայաստան ներխուժած ամբողջ արաբական բանակը ոչնչացավ՝ տալով մոտ երեք հազար զոհ։ Այս թիվն ինքնին վկայում է, թե որքան մեծ էր ներխուժող ուժը, և որքան ամբողջական էր հայկական հաղթանակը։ Առանձնահատուկ ուշադրության արժանի է այն փաստը, որ մարտում զոհվեցին նաև՝ արշավանքի երկու գլխավոր հրամանատարները՝ Օսման և Օկբա զորապետերը. մի հանգամանք, որ էլ ավելի է ընդգծում հայկական հաղթանակի ամբողջական ու վճռական բնույթը։ Ներխուժող բանակի ղեկավարությունը փաստացիորեն ապակազմակերպվեց հենց մարտի դաշտում, ինչը մեծապես նպաստեց ամբողջական պարտության մասշտաբին։
Ինչու է կարևոր այս պատմությունը Արծափի ճակատամարտը, թեև համեմատաբար քիչ հայտնի է լայն հասարակայնությանը, կրում է մի քանի կարևոր դասեր։
Առաջին հերթին, այն ցույց է տալիս, թե ինչպիսի ռազմավարական հմտություն ուներ Թեոդորոս Ռշտունին. նա ոչ միայն կարողացավ ժամանակին արձագանքել վտանգին, այլև իր գործողությամբ տեղական բերդապաշտպանական մարտը վերածեց ներխուժող բանակի ոչնչացման գործողություն։ Սա բնորոշ էր Ռշտունու ընդհանուր ոճին որպես հրամանատար. նա հայտնի էր որպես մարդ, ով փորձում էր կանոնավոր, մտածված պաշտպանություն կազմակերպել՝ ի տարբերություն զուտ պասիվ դիմադրության։
Երկրորդ, Արծափի պատմությունը հիշեցում է այն մասին, թե որքան կարևոր դեր էին խաղում փոքր, տեղական ամրություններն ու բերդերը հայկական լեռնաշխարհի ընդհանուր պաշտպանական համակարգում։ Հերևան, Որդսպու, Արծափ. այս երեք բերդերի հաջորդական դիմադրությունը՝ մեկը մյուսի հետևից, ցույց է տալիս, թե որքան խորն էր արմատացած հայկական բնակչության մեջ դիմադրելու կամքն ու կարողությունը, նույնիսկ ամենադժվարին ժամանակահատվածում։
Երրորդ, և թերևս ամենակարևորը, Արծափի կռիվն ապացուցում է, որ նույնիսկ ամենադաժան ու անհավասար թվացող առճակատումներում փոքր ուժերը, ճիշտ պահին ու ճիշտ վայրում գործելով, կարող են ամբողջովին շրջել իրավիճակը իրենց օգտին։ Վեց հարյուր հոգանոց ջոկատը, որը կայծակնային հարվածով վերականգնեց բերդի վերահսկողությունը, դարձավ մի բազմահազարանոց ներխուժող բանակի կործանման պատճառը. մասշտաբների այս անհամեմատությունը ինքնին Արծափի ճակատամարտը դարձնում է հայկական ռազմական պատմության ամենադաստիարակչական դրվագներից մեկը։
