Duit Yang Hilang

10/05/2026

20/12/2025

Berikut penyiasatan berperingkat (1918–1921) Bucknill untuk mengenal pasti syiling pewter bertulisan Arab yang pada awalnya disangka dari Kedah, tetapi akhirnya disahkan sebagai keluaran wilayah Patani di bawah Siam, iaitu Saiburi.

1. Masalah Awal & Kekeliruan Bacaan
Syiling dibeli di Singapura (1918), tertimbus tanah, tulisan Arab masih boleh dibaca.
Bacaan awal meragukan: Sui / Shui / Sinui / Sunyi.

Disangka Kedah kerana istilah mirip Dar-ul-Aman, tetapi:
Kedah, Acheh, Perak, Selangor masing-masing sudah ada gelaran rasmi berbeza.
Perbandingan dengan syiling Kedah A.H. 1224 menunjukkan tidak sepadan.

2. Siri Penyiasatan (1919–1920)

Belanda & Eropah
J. Schulman (Amsterdam): membaca “Fi balat el-Sinui”; mengesyaki gelaran kehormatan, bukan Kedah.

Tanah Melayu

Kedah: ditolak sebulat suara (bukan Kedah).

Terengganu: dianggap “syiling Barat” (Kelantan / negeri Melayu-Siam).

Kelantan: bukan Kelantan; ramai mengesyaki Siam – daerah Sai.

Jawa
Moquette: tafsiran “Dari Negara Sai”; mempunyai banyak spesimen serupa.

3. Pengesahan Muktamad (1920)
Lord Lieutenant Siam, Patani mengesahkan:
Syiling ialah keluaran Changvad Saiburi.
Tidak digunakan lagi sejak 1909.
Menghantar balik syiling beserta spesimen lain, diasingkan mengikut tempat asal.

➡️ Kesimpulan muktamad: Saiburi (bukan Kedah, bukan Kelantan).

4. Lokasi Tempaan Syiling

Hanya tiga tempat diketahui:

Patani (pedalaman)
Yaring (pantai, ±30 batu utara Patani)
Saiburi (pantai, muara sungai; ±130 batu selatan Singora)

Bukan keluaran kerajaan pusat, dan tidak sah digunakan hari ini.

5. Anggaran Nilai (± awal abad ke-20)

Patani: 800 keping = $1 (Straits)
Yaring: 500 keping = $1
Saiburi: 500 keping = $1

Penggunaan sangat setempat; luar kawasan → barter masih dominan.

6. Keluaran Syiling Patani (Kronologi) 5 jenis

1. A.H. 1261 (1845–6) – Keluaran pertama (dirujuk Millies).
2. A.H. 1297 (1880–1) – Lubang besar, 28 mm; “Al Sultan al Fatani”.
3. A.H. 1301 (1883–4) – 22 mm; “Al-mutassarif fi bilad al Fatani”.
4. A.H. 1305 (1887–8) – 25 mm; dwibahasa Arab–Melayu:
“Ini pitis belanja di dalam Negri Patani”.
5. A.H. 1309 (1891–2) – Disebut dalam Katalog Schulman.

➡️ Lubang tengah = ciri mata wang bernilai rendah Asia Timur (diikat bertali).

7. Yaring – Jenis & Tarikh 3 jenis

1. A.H. 1261 – Rujukan awal (Netscher & Van der Chijs).
2. A.H. 1293 (1876–7) – “Ini pitis balad Jariz”.
3. A.H. 1312 (1894–5) – Bacaan “Bahrein/Yahrein” (masih diperdebat).

8. Saiburi – Nama & Variasi 1 jenis
Nama sejarah merujuk tempat sama:
Sai / Sui / Sinui / Sainosoi / Saiburi
(= Cherai, Thrai, Chrai Buri)

1. A.H. 1307 (1889–90):
“al dowan al khairiah fi balad al Sanoosi”
Bacaan lain oleh Moquette:
أســبوريّ (Asburi / Assabuwi)

Bagi peminat dan kolektor duit lama klik link bawah
shopee.com.my/wanfakhrurozi

11/12/2025

Mata Wang Kelantan (Pitih Pewter/Timah, 1882–1903)

Pengenalan

Kelantan ialah sebuah negeri Melayu di pantai timur yang berada di bawah Lindungan British sejak 1909. Terletak antara latitud 4°38' hingga 6°15' utara, dengan keluasan kira-kira 5,800 batu persegi.
Menjelang tahun 1911, populasinya dianggarkan 290,000 orang (270,000 Melayu; 10,000 Cina; 5,000 Siam; sedikit >100 Eropah).

Millies tidak mencatatkan syiling Kelantan. Rekod mata wangnya hanya diketahui melalui penemuan pitih pewter (pitis logam kelabu), dan penulis percaya bahawa nilai mata wang ini ialah kira-kira 480 keping untuk 1 dolar.

---

A. Keluaran Pertama (1882–1883) – H. 1300

Jenis: Pewter, berlubang bulat
Saiz: 28.3 mm
Tepi: Licin
Tulisan / Inskripsi:

“Ṯuriba fī Jamādī al-Ākhir 1300” – Ditempa pada bulan Jamadil Akhir 1300 H (1882–3 M)

“Dāma sāmā mulka dawlat Kalantān” – Semoga kekal kemakmuran negeri Kelantan

Catatan:
Diperoleh di Singapura pada 1917; kemudian dalam koleksi W. H. Valentine. Dijual dalam jualan Lord Grantley, Amsterdam 1921 (Lot 1509).

---

B. Keluaran Kedua (1895–1896) – H. 1313

Jenis: Pewter berlubang
Diameter: ~29 mm
Tepi: Licin
Inskripsi:

“Ṯuriba fī Jamādī al-Ākhir sanat 1313” – Ditempa pada Jamadil Akhir 1313 H

“Dawlat Kelantan dāma sāma mulkī” – Semoga kekal kemakmuran negeri Kelantan

Catatan:
Dua spesimen diperoleh di Singapura pada 1919.

---

C. Keluaran Ketiga (1896–1897) – H. 1314

Nama: Piti Teboh
Jenis: Pewter, berlubang
Diameter: 30 mm
Inskripsi:
Legenda Arab timbul terbalik di kedua-dua sisi, termasuk bulan Jamadil Awal.

Rujukan:
A.J.N. 1904, p. V no. 40; katalog Schulman (LXVIII). Digelar “cantik dan jarang”.

Jualan penting:
Lord Grantley 1921 & 1922.
Lot 1462 dijual 20 florin (£1-13-4). Schulman mencatat kumpulan 13 pitis dengan inskripsi Melayu besar.

“Kelantan. Negara merdeka. Satu kumpulan 13 pitis (syiling pewter) dengan lubang bulat dan inskripsi Melayu bertulisan besar, dengan ‘Malekah beland jan kirdjan Kalantan, etc.’ dan pada belakang ‘Sounih fi Djamada ’l-awwal sanat 1314’ = M. 1897.

Nota:
Menunjukkan kaedah acuan yang menggambarkan bagaimana syiling Melayu (terutamanya Melaka) dibuat.

---

D. Keluaran Ke-4 (1899–1900) – H. 1317

Jenis: Pewter berlubang
Saiz: 30 mm
Inskripsi:

“Saniyah fi Jamadil Awal 1317” – Ditempa pada Jamadil Awal 1317 H

“Mulka belanjaan kerajaan Kelantan” – Mata wang negeri Kelantan – semoga makmur

Catatan:
Diperoleh di Singapura, 1917; kini milik W. H. Valentine.

---

E. Keluaran Ke-5 (1903–1904) – H. 1321

Jenis: Pewter berlubang
Saiz: 21.5 mm
Inskripsi:

“Ṯuriba fi Zulhijjah sanat 1321” – Ditempa pada Zulhijjah 1321 H

“Belanjan kerajaan Kelantan” – Mata wang negeri Kelantan

Catatan:
Dua spesimen dihantar oleh H. W. Thomson, Pemangku Penasihat British (1920).

---

F. Keluaran Ke-6 (1903) – Sepuluh Kepang

Jenis: Pewter tanpa lubang
Saiz: 29.5 mm
Inskripsi:

“Belanjan kerajaan Kelantan sapolah (10) kapang” – Mata wang negeri Kelantan – sepuluh kepang

“Ṣu‘nā / Saniyah fi Zil Hijjah sanat 1321” – Ditempa pada Zulhijjah 1321 H

Catatan:
Ditunjukkan oleh W. H. Valentine pada 1922. Teks disahkan melalui gosokan.

---

Sultan Kelantan (1919)

Duli Yang Maha Mulia Sultan Mohamed IV ibni Almarhum Sultan Mohammed, K.C.M.G.

KIRAAN RINGKAS

1 keping = 0.208333 sen ≈ 0.2 sen = 1/5 sen

1 kapang = 1 keping

10 kapang/10 kepang = 2.08 sen

1 kupang = 12.5 sen

1 mas = 50 sen

Bagi peminat dan kolektor duit lama klik link bawah
shopee.com.my/wanfakhrurozi

11/12/2025

Hikayat asal-usul perkataan "Wang" dari Patani

Ada kisah tentang Patani dengan sebuah cerita menarik yang diceritakan kepada Mr. Bucknill oleh Mr. Humphreys mengenai asal-usul perkataan “Wang” (yang digunakan hampir di seluruh Semenanjung Tanah Melayu untuk bermaksud “duit”).

Dikatakan bahawa perkataan itu berasal daripada perubahan nama “Awang”, yang diberikan kepada anak angkatnya berbangsa Cina oleh Raja Nangchayan, yang dipercayai menjadi Permaisuri Patani sekitar tahun 1700 Masihi.

Awang ini telah membuat syiling 34 sen, yang kemudiannya dipanggil “Wang” sempena namanya.

Daripada sinilah wujudnya peribahasa Melayu “Sa-tali tiga wang”, yang secara harfiah bermaksud “Satu tali (kepeng) tiga wang (setiap satu bernilai 3 sen)”; iaitu nilai satu tali kepeng adalah bersamaan tiga kali 24. Maka peribahasa ini menjadi padanan Melayu kepada ungkapan Inggeris “Six of one and half a dozen of the other” — maksudnya kedua-duanya sama sahaja, tiada beza.

Sa-tali tiga wang ialah peribahasa lama yang berkait dengan sistem wang kepeng (syiling kecil timah) pada zaman dahulu di Tanah Melayu.

Apa itu “tali”?

Satu tali = seutas tali yang mengikat sekumpulan kepeng.

Biasanya satu tali ada 100 keping kepeng (jumlah boleh berbeza mengikut tempat, tapi sekitar itu).

Apa itu “tiga wang”?

Dalam kisah tadi:

1 wang = syiling bernilai 3 sen (syiling buatan Awang).

Jadi tiga wang = 3 × 3 sen = 9 sen.

Jadi apa maksud “Sa-tali tiga wang”?

Ia berasal daripada kiraan lama begini:

Satu tali kepeng (100 keping) bernilai lebih kurang 9 sen.

Tiga wang juga bernilai 9 sen.

Maka sa-tali (100 keping kepeng) = tiga wang (3 keping syiling Awang).

Maknanya dua benda yang nampak berbeza, tetapi nilainya sama.

Maksud kiasan

Peribahasa ini sama seperti ungkapan Inggeris:

> “Six of one and half a dozen of the other.”

Maksudnya:

Dua perkara itu sebenarnya serupa,

tiada beza pun,

hasilnya sama sahaja.

Bagi peminat dan kolektor duit lama klik link bawah
shopee.com.my/wanfakhrurozi

09/12/2025

Token Perjudian Cina di Terengganu

Sistem Pajakan Rumah Judi di Negeri-negeri Melayu

Di banyak negeri Melayu, operasi rumah perjudian (Fan-Tan, Chap-Jee-Kee dan permainan nasib lain) dipajak oleh kerajaan kepada individu yang membida harga tertinggi.
Biasanya pemajak ialah orang Cina.

Sistem pajakan ini:

Mula dimansuhkan di negeri-negeri naungan British,

Masih wujud di Johor 3–4 tahun sebelum catatan ditulis,

Dimansuhkan di Terengganu pada tahun 1919.

---

Token Perjudian (Kaunter Tanda) — “Jokoh / Jongkol / Jokong / Jongkong”

Untuk kemudahan pelanggan, pemajak menjual token yang digunakan untuk membuat taruhan.
Apabila pelanggan hendak pulang, token ini boleh ditebus dengan wang tunai.

Nama tempatan bagi token ini:

Jokoh, Jongkol, Jokong, Jongkong

Kemungkinan asal daripada perkataan “jongkong” (bot kecil berongga → mungkin merujuk kepada lubang pada syiling timah).

Dalam konteks Terengganu, “jongkong” bermaksud apa-apa syiling timah/pewter yang dibenarkan dihasilkan oleh individu persendirian.

---

Dua Jenis Syiling Token

A. Token Pewter Bulat, 33 mm, lubang empat segi

Obverse (Depan):
Tulisan Cina dalam tiga bulatan titik:

“Hiap Chin Chop. Kee Peng”
Maksud:

Hiap Chin = Firma Kesejahteraan Bersatu
(“Hiap” = bersatu; “Chin” = kesejahteraan/kebajikan)

Chop = Firma / kedai / syarikat

Kee Peng = Nama pemilik (Peng Kee)

Ciri anti-pemalsuan:
Seutas dawai tembaga 20 mm ditanam dalam permukaan syiling.
Tujuan: mempercepatkan perbezaan antara token asli dan palsu.

Reverse (Belakang):
Tulisan Melayu:

“Ini Bun Peng punya”
→ Maksud: Ini milik Bun Peng (pemilik token/rumah judi).

---

Token Pewter Serupa, 32 mm, keluaran lebih lewat

Obverse (Depan):
Dalam satu bulatan segi tiga kecil:

Tulisan Cina sama seperti Token A, tetapi lebih besar.

Masih ada dawai anti-pemalsuan.

Setiap perkataan dipisahkan oleh garisan berlian kecil.

Reverse (Belakang):
Tulisan Melayu:

“Bun Peng”

Dan dua perkataan Melayu tambahan (tidak disebut dalam teks),

Di antara perkataan itu terdapat dua gambaran Cina “udang”.

“Udang” dianggap simbol tuah dalam budaya Cina.

Setiap simbol dipisahkan oleh garisan berlian kecil.

---

Mata Wang Kertas Peribadi di Chukai (Kemaman)

Di Chukai, para peniaga Cina penting juga mengeluarkan:

Nota kertas (wang peribadi)

Dengan reka bentuk yang sangat baik,

Tetapi edaran terhad kepada kawasan setempat,

Walaupun diberitahu bahawa jumlah edaran agak besar.

Ini menunjukkan:

Aktiviti ekonomi Cina di Terengganu sangat aktif.

Mereka diberi kebebasan mencetak token dan nota setempat untuk kegunaan komuniti mereka

Bagi peminat dan kolektor duit lama klik link bawah
shopee.com.my/wanfakhrurozi